هزار سوار و بيست هزار پياده رسيد . در اواخر حكومت خلفاى راشدين شمارهء سپاهيان به سيصد هزار رسيد و در اوايل بنى اميه فقط شمارهء سپاهيان بصره هشتاد هزار نفر بود . در آغاز اسلام اعراب با درجات و مناصب نظامى آشنا نبودند ولى اندك‌اندك درجات و مناصبى بين آنان معمول شد ؛ بطورى كه در زمان عباسيان ، عريف فرمانده ده سپاهى ، خليفه فرمانده پنجاه سپاهى و قائد فرمانده صد سپاهى بود ، ولى اين نظامات ثابت نبود . از نشانها و علائم رتبه‌هاى ارتش اطلاع دقيقى در دست نيست . ستوران دولتى را با داغ مشخص مى - كردند . رژه و سان سپاه از ديرباز در بين ملل باستانى مثل ايران و روم و يونان معمول بود . مسلمانان نيز پس از فتح و كشورگشايى به اين مسأله توجه كردند . « مورخين نوشته‌اند پيش از فتوحات اسلامى نيز حضرت رسول ( ص ) سپاهيان معدود خود را شخصا سان مى - ديدند . . . » « 64 » پرچم و بيرق كه آن را لواء و رايت و علم نيز مىخواندند ، از ديرباز در بين ملل توسعه‌طلب جهان معمول بود . پرچمهاى اسلام نيز مختلف بود . عربهاى جاهليت از مهمات و اسلحهء جنگى فقط با شمشير و تير و كمان و نيزه و سپر آشنا بودند و در به كار بردن اين سلاحها و تحمل شدايد جنگى بينظير بودند . تيراندازى بسيار مورد توجه لشكريان اسلام بود و حضرت پيروان خود را به تيراندازى و سوارى تشويق مىكرد و مىگفت : « تفريح و خوشى مرد باايمان در سه چيز است : تيمار اسب ، تيراندازى و شوخى با زنش . » « 65 » سرداران اسلام به سربازان خود مىگفتند : « از اسبان خود مانند همسران خود پرستارى و سرپرستى كنيد . » جهاد يكى از اركان دين اسلام است . در قرآن آيات فراوانى است كه مسلمانان را به جنگ و توسعه‌طلبى و تبليغ آيين اسلام به ديگر ملل جهان ، ترغيب مىكند . ابو بكر پير چون بر مسند خلافت نشست چنين گفت : « از جهاد دست برنداريد ، قومى كه جهاد را فراموش كنند خوار مىشوند . » عمر نيز پيرو اين منطق بود ولى ظاهرا از دريا بيم داشت و ضمن نامه‌اى از عمرو عاص خصوصيات دريا را سؤال كرد و سپس معاويه را از دريانوردى منع كرد . ولى پس از قتل عمر معاويه با جلب موافقت عثمان به دريانوردى پرداخت . . . « در سال 28 هجرى به قبرس رفت و مردم آنجا را مجبور كرد كه سالى 7200 دينار جزيه بدهند . و اين نخستين پيروزى مسلمانان در دريا بود . پس از آن دلير شدند ، در تابستان و زمستان و بهار به جنگ دريايى پرداختند . » « 66 » پس از آنكه مسلمين به كمك روميان ناوگان و جهازات جنگى ساختند ، فعاليت آنها در درياها فزونى گرفت . اعراب در جريان جنگها و غزوات عدهء كثيرى از زنان و مردان و كودكان را به

--> ( 64 ) . همان ، ص 174 . ( 65 ) . همان ، ص 182 . ( 66 ) . همان ، ص 195 به بعد .